ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΑΥΞΕΝΤΙΟΥ

Γρηγόρη, ες αεί

Μια προσέγγιση της ομώνυμης ζωγραφικής σύνθεσης του Γ. Πολ. Γεωργίου μέσα από την Μπαλάντα του Γρηγόρη Αυξεντίου, Ανώνυμου, που δημοσιεύτηκε στις 8 Μαρτίου 1957 στην Tribune, λίγες μόνο μέρες μετά τη θυσία του Γρηγόρη. Η μπαλάντα δημοσιεύεται στη συνέχεια του πιο κάτω κειμένου, στα αγγλικά και στα ελληνικά σε μετάφραση Α. Κ. Ιντιάνου, όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό του Ελληνικού Γυμνασίου Αμμοχώστου "Πυρσός". 

                   

Γ. Πολ. Γεωργίου, Γρηγόρη ες αεί, λάδι, 123 x 221 εκ., 30 Απριλίου 1957,

 Συλλογή Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου.  

του Νίκου Νικολάου-Χατζημιχαήλ

 «Ες αεί» 

η ζωγραφική σύνθεση του Γ. Πολ. Γεωργίου

και η «Μπαλάντα του Γρηγόρη Αυξεντίου» του Ανώνυμου ποιητή 

Την Κυριακή 3 του Μάρτη το 1957, ένας νέος και φλογερός αγωνιστής, ο Γρηγόρης Αυξεντίου, έδειξε σε όλο τον πλανήτη πως το ηρωικό του άλμα προς την ελευθερία ήταν αντιστρόφως ανάλογο προς το μικρό μέγεθος της πατρίδας του. Η ηρωική του θυσία, μετά από έναν πολύωρο και άνισο αγώνα ενός ανδρός εναντίον εξήντα Άγγλων στρατιωτών, οι οποίοι οδηγήθηκαν εκεί μετά από προδοσία, και το γεγονός ότι οι Άγγλοι χρησιμοποίησαν μέσα απαράδεχτα και επέδειξαν ύπουλη και άνανδρη στάση, σκόρπισε συγκίνηση σε ολόκληρο τον πολιτισμένο κόσμο και στους ίδιους ακόμα τους Βρετανούς. Υψώθηκαν αμέσως φωνές διαμαρτυρίας μέσω επιστολών και μέσω της Τέχνης.

Στην ποίηση είδε το φως η Μπαλάντα του Γρηγόρη Αυξεντίου η οποία έδειξε αμέσως το τεράστιο μέγεθος της φλόγας, που ξεπήδησε από το λαμπάδιασμα του Γρηγόρη. Ο ποιητής της στηρίχτηκε στις πληροφορίες για τη μάχη του Μαχαιρά, τις οποίες δημοσίευσαν οι λονδρέζικες εφημερίδες την επόμενη κιόλας μέρα της μάχης και κυρίως η εφημερίδα The Times,

από την οποία παραθέτει ως moto[1] ένα μικρό απόσπασμα, την ουσία, δηλαδή, του δημοσιεύματος, που τον συγκλόνισε και από την οποία εμπνεύστηκε το ποίημα. Ολοκλήρωσε τάχιστα τη μπαλάντα του και τη δημοσίευσε στη λονδρέζικη εβδομαδιαία εφημερίδα Tribune, λίγες μέρες μετά, την Παρασκευή 8 Μαρτίου το 1957, κρατώντας την ανωνυμία του. Αργότερα έγινε γνωστόν ότι ο Anon, ο Ανώνυμος ποιητής, είναι ο Άγγλος Christofer Logue, ο οποίος την ίδια χρονιά ή λίγο αργότερα το αποκάλυψε σε αξιόπιστους Κύπριους[2].

Ο υμνητής του κυπριακού αγώνα ζωγράφος Γ. Πολ. Γεωργίου, συγκλονισμένος κι αυτός από τη θυσία του Γρηγόρη, μάς έδωσε το «Ες αεί», μια από τις ωραιότερες συνθέσεις του, μετατρέποντας τους στίχους της Μπαλάντας[3] σε εικόνες, Το έργο αυτό, που ξεκίνησε αμέσως μετά τη μάχη και ολοκληρώθηκε στις 30 του Απρίλη του 1957 περικλείει όλο το μεγαλείο της θυσίας του Γρηγόρη Αυξεντίου. Ο ζωγράφος με ξεχωριστή μαεστρία, θα συνθέσει το έργο του με τέτοιον τρόπο ώστε κάθε λεπτομέρειά του να είναι η απεικόνιση κάθε στροφής της μπαλάντας. Ο Γεωργίου, σπουδασμένος στο Λονδίνο, γνώριζε πολύ καλά την αγγλική γλώσσα, διάβαζε αγγλικές εφημερίδες και πολλά άλλα αγγλόφωνα έντυπα κι έτσι είχε άμεση ενημέρωση. Κάπου στο μέσον δεξιά στη σύνθεση του, μπορούμε να διαβάσουμε ακόμα και τους στίχους της μπαλάντας∙ ζωγράφισε το φύλλο 

τής Tribune, της σάλπιγγας της αλήθειας, η οποία «έστησε με τα πετράδια του λόγου μνημείο στην κυπριακή λεβεντιά υμνώντας την αντρειοσύνη του Γρηγόρη[4]». Το φύλλο της εφημερίδας καταπατείται από τους άγγλους στρατιώτες. Σε αυτό το σημείο ο Γεωργίου υπογράφει τον πίνακα και σημειώνει τον τίτλο του έργου του: «Ες αεί».

Κάτω ακριβώς από την απεικόνιση της εφημερίδας, βλέπουμε ζωγραφισμένο τον άνθρωπο που αναφερόταν σε όλες τις εφημερίδες της εποχής ότι οδήγησε τους άγγλους στο κρησφύγετο:

είναι ένας Κύπριος βοσκός, με τη βράκα του και με τη χαρακτηριστική στάση των βοσκών, που στηρίζουν τη ματσούκα τους στους ώμους και την πλάτη, πίσω από το κεφάλι. Οι Άγγλοι στρατιώτες, οδηγημένοι ύστερα από την προδοσία, περικυκλώνουν το κρησφύγετο μέσα στο οποίο βρίσκεται ο Αυξεντίου με τους συντρόφους του. Ένας ελληνόφωνος Άγγλος ανθυπολοχαγός τούς καλεί να παραδοθούν. Έβγα, έβγα λεβέντη Γρηγόρη, / Τη σπηλιά σου περίζωσαν όπλα… Ο Αυξεντίου τότε δίνει εντολή στους συντρόφους του να το πράξουν, ο ίδιος όμως δεν παραδίδεται. Είναι αποφασισμένος να δώσει τη ζωή του. Μάταια τον ξανακαλούν να παραδοθεί∙ η απάντηση του είναι σταθερή και αμετάκλητη: Μπρος, ελάτε τους φώναξε, ελάτε / Μοναχός είμαι τώρα δω πέρα. / Με ντουφέκι ένας άνδρας προσμένει, / Να με πιάσετε, ελάτε αν μπορείτε.

Η ιστορική φράση «μολών λαβέ» είναι γραμμένη στις γλώσσες της φωτιάς, που ξεπετάγονται από την καιόμενη σπηλιά του Γρηγόρη. Οι σύντροφοί του φαίνονται έξω από τη σπηλιά να έχουν τα χέρια δεμένα πίσω από το κεφάλι τους, όπως ακριβώς φαίνονταν στις φωτογραφίες των εφημερίδων της εποχής.

Ξεκινά η άνιση μάχη τού ενός έναντι των εξήντα στρατιωτών. Ο εχθρός όμως, δεν μπορεί να εξουδετερώσει τον Γρηγόρη. Οι ώρες περνούν χωρίς αποτέλεσμα για τους Άγγλους. Φοβούνται πως καθώς φτάνει το σκοτάδι, ο Αυξεντίου θα τους ξεφύγει. Η απαράδεκτη απόφαση που παίρνουν δεν τιμά έναν στρατό όπως τον αγγλικό. Είναι η ώρα των άναδρων:
Τότε τρίζουν βαρέλια μπενζίνα / Πέραθε όπου ο στρατός δεν τα βλέπει / Και τους δίνει φωτιά με τα βόλια / Και περίφλογος καίγεται ο σπήλιος. Το μικρό το χωριό τώρα σιέται / Στου βουνού την κορφή απ’ τον βρόντο / Μια κι ο σπήλιος σωπαίνει. Οι εξήντα / Μπορούν άφοβα πια να μπουν μέσα. Η μάχη τελειώνει. Κι ο στρατάρχης σαν έφτασε τότε / Στο στρατό του λέει, μπράβο, αντρίκεια / Δόξα αλήθεια κερδίσατε, εξήντα, / Σεις σκοτώνοντας έναν μονάχα. Ο Γρηγόρης όμως, θα περάσει οριστικά στην αθανασία. 

Ο Γεωργίου ζωγραφίζει το χωριό, που σιέται απ΄τον βρόντο, στην κορφή του βουνού, ζωγραφίζει μια σειρά από ανθισμένες αμυγδαλιές, ζωγραφίζει τους σταυρούς στα μνήματα των ηρωικών νεκρών του Αγώνα, ανάμεσα στον κλοιό των Άγγλων στρατιωτών.

Αργότερα, το μέρος αυτό του πίνακα θα αποτελέσει την πασίγνωστη ξεχωριστή του σύνθεση «Τα Φυλακισμένα Μνήματα», στα οποία θα προστεθεί και ο σταυρός του Γρηγόρη Αυξεντίου. Επειδή οι αγγλικές αρχές αρνούνταν να παραδώσουν τους νεκρούς για να ταφούν από τους δικούς τους, ο Γεωργίου είχε κάνει μια έκκληση προς τον Κυβερνήτη, η οποία έμεινε, για πάντα, χωρίς απάντηση: «Ευσεβάστως απευθύνομαι προς την Εξοχότητά σας για να σας ζητήσω να λευτερώσετε τους νεαρούς νεκρούς που είναι θαμμένοι πίσω από τα κάγκελα των κεντρικών φυλακών για να ταφούν χριστιανικά και ν’ αναπαυθούν σε ειρήνη».

Για τον ηρωικό νεκρό της μάχης του Μαχαιρά ο ζωγράφος θα πει και τούτα: «Το απανθρακωμένο λείψανο του Γρηγόρη Αυξεντίου, θάφτηκε στις 3 του Μάρτη του 1957, πίσω από τα σιδερένια κάγκελα των Κεντρικών Φυλακών κοντά στους τάφους του Καραολή, του Δημητρίου, του Μιχαήλ, του Μαυρομάτη, του Κουτσόφτα, του Παναγίδη, του Ζάκου, του Πατάτσου και του Παλικαρίδη. Σαράντα μέρες μετά τον θάνατό του, σ΄ ένα μνημόσυνο για την ανάπαυση της ψυχής του, ενώ η μητέρα του μοιρολογούσε, ένα λευκό περιστέρι πέταξε και κάθισε στην εκκλησιά». Μπορούμε να δούμε τις μοιρολογούσες γυναίκες και το περιστέρι καθισμένο στην εκκλησία, στο κάτω μέρος του πίνακα. Και πιο πάνω, στο μέσον του πίνακα, βλέπουμε τον ιερέα, να μιλά στα παιδιά για τη θυσία του Γρηγόρη: Και μιλώντας αδέλφι, σ΄ αδέλφι / Και γονιός στο παιδί του, σε αγγόνι / Στου λαού του τη μνήμην αιώνια / Θε να ζει ο λεβέντης Γρηγόρης. 

Ο Γρηγόρης Αυξεντίου, πρόσφερε για τη λευτεριά της πατρίδας του ό,τι πολυτιμότερο είχε: τη ζωή του. Το ίδιο έπραξαν και τόσοι άλλοι νέοι εκείνης της εποχής. Σήμερα όμως, καθώς η μισή μας πατρίδα βρίσκεται στο έρεβος της κατοχής, φαίνεται πως εμείς έχουμε χάσει τον προσανατολισμό μας. Η μισή μας πατρίδα έχει σχεδόν εξισλαμισθεί κι εμείς ηθελημένα ή όχι, έχουμε ταχθεί με το μέρος του βάρβαρου εισβολέα, βαδίζοντας σε λανθασμένο δρόμο. Είμαστε βουτηγμένοι στην αδιαφορία, την απάτη και τη διαφθορά. Κρίμα. Είναι χρέος μας να αναλογισθούμε, επιτέλους, τι μπορεί να προσφέρει ο καθένας από εμάς σε τούτο τον ευλογημένο τόπο.    

 

---

[1] Ο Γρηγόρης Αυξεντίου, ο υπαρχηγός του Συνταγ­ματάρχη Γρίβα, του τρομοκράτη αρχηγού της ΕΟΚΑ, ηλικίας 29 ετών, αγωνίστηκε ενάντια σε 60 Βρεττανούς στρατιώτες από μια σπηλιά στα βουνά του Τροόδους [Μαχαιρά]. Όταν τέλειωσε η μάχη, το σώμα καιγόταν ανάμεσα σε φλόγες. Ο Κυβερνήτης της Κύπρου, Σερ Τζόν Χάρντιγκ έστειλε μήνυμα στους άντρες του Τάγματος του Δουκός του Γουέλλιγκτον συγχαίροντάς τους για την επιτυχία τους…  «Οι Τάιμς», 4 του Μάρτη, 1957.

[2] Τον δημοσιογράφο Αλέκο Κωνσταντινίδη και τον φιλόλογο Κώστα Χατζηγεωργίου, όταν ακόμα ο τελευταίος ήταν φοιτητής στο Λονδίνο το 1957. Υπάρχουν σχετικά δημοσιεύματα στα περιοδικά «Κυπριακά Χρονικά», τχ. 6, Απρ. 1961, σελ. 244 και «μικροφιλολογικά», τχ. 43, άνοιξη 2018, σελ. 117.

[3] Χρησιμοποιούνται στίχοι από τη μετάφραση του Α. Κ. Ιντιάνου, όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό του Ελληνικού Γυμνασίου Αμμοχώστου "Πυρσός", τχ. 5, σελ. 38, Μάιος-Ιούνιος 1960.  

[4] Από κείμενο του Θεοδόση Νικολάου, για τα «Φυλακισμένα Μνήματα» του Γ. Πολ. Γεωργίου.

----------------------------------------------------------------------------------------------

ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ,

 "ΠΥΡΣΟΣ", ΤΟΜΟΣ 1ος, ΤΕΥΧΟΣ 5ον, 1960, σελ. 38.

THE BALLAD OF GREGORY AFXENTIOU

GREGORY AFXENTIOU, the 29 -year old second -in-command to Colonel Grivas, the Eoka terrorist leader, fought 60 British troops today from a cave in the Troodos mountains. When the battle was over his body lay among flames...

The Governor of Cyprus, Sir Join Harding, has sent a message to the men of Duke of Wellington's Regiment congratulating them on their success.—

 "The Times", March 4, 1957.

Come out, come out, young Gregory,

   There's gun all around your cave.

The sun's rising over the mountains

   And you've only one life to save.

Your price is paid, young Gregory

   While you sleep deep underground,

For the man that brings the soldiers

   Shall have five thousand pound.

Can't you hear their officer calling?

   He speaks your language plain

So lift your hands and meet him.

   And you'll see the sun again.

Five men lay down together,

   Five men last night were brave,

But four went to the daylight,               

   And one stayed in the cave.

You're all alone, young Gregory,

   Your friends have gone from you,

They chose a life in prison

   And you may choose it too.

Come in, come in, he shouted,

   For I am but one man,

One man and his gun are waiting,

   Come fetch me if you can.

They are sixty in the daylight

   And on the dark within,

But the one will not surrender

   And the sixty daren't go in.

So the guns begin to crackle

   And fast the bullets fly

And the sun young Gregory cannot see,

   Is noon — high in the sky.

You bleed, you bleed, young Gregory,

   Now come out without shame,

A wounded man may save his life

   And there'll none to blame.

But still young Gregory's shooting

   And the soldiers have no rest

And the hours pass in darkness

   And the sun goes to the west.

Machine-guns go to fetch him

   Grenades are next to try,

Tear-gas is sent to blind him.

   The man who will not die.

Then the petrol barrels lumber

   Out of the soldiers' sight

And the bullets set them burning

   And the cave is blazing bright.

But still the gun is speaking

   And the sixty hear the one

And the light is grey with evening

   And the battle is not done.

Now the engineers are busy

   They lay their charge and train,

And the sixty men stand silent

   Who need not shoot again.

And dynamite and petrol

   Are piled among the rocks,

For when the hounds are wearied

   All's fair to kill a fox.

And the village on the hilltop

   Is shaken with the din,

And when the cave is silent

   The sixty men go in.

Then the governor came to tell them

   How bravely they had done,

For the regiment gained new honour

   When sixty men killed one.

But when brother speaks to brother

   And father to his son

In the memory of his people

   Young Gregory lives on.

Α Ν Ο Ν

(Tribune, 8 March 1957)

Η ΜΠΑΛΑΝΤΑ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΗ ΑΥΞΕΝΤΙΟΥ

(Μετάφραση: Α. Κ. ΙΝΤΙΑΝΟΣ)

Ο Γρηγόρης Αυξεντίου, ο υπαρχηγός του Συνταγ­ματάρχη Γρίβα, του τρομοκράτη αρχηγού της ΕΟΚΑ, ηλικίας 29 ετών, αγωνίστηκε ενάντια σε 60 Βρεττανούς στρατιώτες από μια σπηλιά στα βουνά του Τροόδους. Όταν τέλειωσεν η μάχη, το σώμα καιγόταν ανάμεσα σε φλόγες.

Ο Κυβερνήτης της Κύπρου, Σερ Τζών Χάρντιγκ έστειλε μήνυμα στους άντρες του Τάγματος του Δουκός του Γουέλλιγκτον συγχαίροντάς τους για την επιτυχία τους.

«Οι Τάιμς», 4 του Μάρτη, 1957

Έβγα, έβγα λεβέντη Γρηγόρη.

Τη σπηλιά σου περίζωσαν όπλα,

Στις κορφές των βουνών βγαίνει ο γήλιος

Μια ζωή μόνο μένει να σώσεις.

Η τιμή σου λεβέντη, επληρώθη,

Βαθειά μεσ' τη σπηλιά ενώ εκοιμόσουν

Λίρες πέντε χιλιάδες θα πάρει

Όποιος έσυρε εκεί τους στρατιώτες.

Δεν ακούς σε καλεί ο αρχηγός των;

Σου μιλεί καθαρά τη λαλιά σου,

Με τα χέρια ψηλά σίμωσέ τον,

Θα χαρείς το ηλιόφως και πάλι.

Πέντε άνδρες το βράδυ επλαγιάσαν,

Χαμογίς πέντε άνορες λεβέντες.

Να χαρούν το ηλιόφως παν οι άλλοι,

Στης σπηλιάς το σκοτάδι ένας μένει.

Μοναχός σου, Γρηγόρη μου, αγόρι∙

Οι σύντροφοί σου φύγαν μακρυά σου.

Μια ζωή στα δεσμά επροτιμήσαν∙

Όμοια ζήση μπορείς και συ νάχεις.

Μπρος, ελάτε, τους φώναξε, ελάτε,

Μοναχός είμαι τώρα δω πέρα,

Με ντουφέκι ένας άνδρας προσμένει,

Να με πιάσετε, ελάτε, αν μπορείτε.

Τριάντα να κι' άλλοι τόσοι ειν' απ' έξω,

Κι ένας μέσ' στο σκοτάδι μονάχος,

Μα ο ένας αρνείται να ενδώσει,

Μέσα να 'μπουν οι εξήντα τρομάζουν.

Να κροτούν τα ντουφέκια, έτσι αρχίζουν

Και τα βόλια γοργόφτερα πάνε∙

Κι' ο Γρηγόρης δεν μπορεί τον ήλιο

Να χαρεί, που μεσούρανα εστάθη.

Οι πληγές σου αιμοστάζουν, Γρηγόρη,

Κι' αν βγεις έξω ντροπή πια δεν είναι

Τη ζωή του μπορεί ο λαβωμένος

Να τη σώσει, κανείς δε θα φταίξει.

Μα ο λεβέντης Γρηγόρης ακόμη,

Πολεμά κι' ο στρατός τον στενεύει.

Και περνάνε οι άχαρες ώρες

Κι' ό γήλιος πηγαίνει να δύσει.

Με τ' αυτόματα παν’ να τον πιάσουν.

Του πετούν με τα χέρια τις βόμβες·

Να τυφλώσουν τον άνδρα με δάκρυο-

γόνα που δεν μπορούν να σκοτώσουν.

Τότε τρίζουν βαρέλια μπεζίνα,

Πέραθε όπου ο στρατός δεν τα βλέπει∙

Και τούς δίνει φωτιά με τα βόλια,

Και περίφλογος καίγεται ο σπήλιος.

Κελαδεί το ντουφέκι ωστόσο,

Μοναχό του, τ' ακούν οι εξήντα,

Και στα γκρίζα ντυμένη η εσπέρα.

Μα της μάχης ο βρόντος δεν παύει.

Του στρατού γυμνασμένοι άλλοι άνδρες

Φτάνουν, βάζουν με τέχνη τις μίνιες

Και βουβοί οι εξήντα άνδρες στέκουν∙

Να σκοπεύουν δεν είναι πια ανάγκη.

Δυναμίτες, μπενζίνα πλημμύρα,

Στίβη εδώ, στίβη εκεί μεσ' στους βράχους,

Γιατί σαν λαχανιάσουν πια οι σκύλοι

Μια αλεπού να σκοτώσουν ειν’ δίκαιο.

Το μικρό το χωριό τώρα σειέται

Στου βουνού την κορφήν απ’ τον βρόντο∙

Μια κι ο σπήλιος σωπαίνει∙ οι εξήντα

Μπορούν άφοβα πια να μπουν μέσα.

Κι ο στρατάρχης, σαν έφτασε τότε,

Στο στρατό του λέει, μπράβο, αντρίκεια

Δόξα αλήθεια κερδίσατε, εξήντα,

Σεις, σκοτώνοντας έναν μονάχα.

Και μιλώντας αδέλφι, σ' αδέλφι,

Και γονιός στο παιδί του, σε αγγόνι

Στου λαού του τη μνήμην αιώνια

Θε να ζει ο λεβέντης Γρηγόρης.

ΑΝΟΝ. [Ανώνυμος]

(Τρίπιουν, 8 Μαρτίου 1957)