ΜΝΗΜΗ ΑΝΤΩΝΗ ΧΑΤΖΗΠΑΝΑΓΗ

 

ΜΝΗΜΗ 
ΑΝΤΩΝΗ ΧΑΤΖΗΠΑΝΑΓΗ

Με την ευκαιρία της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαΐκής Ένωσης, είχε ανοίξει εδώ και λίγους μήνες στο αεροδρόμιο Λάρνακας έκθεση παλαιών Carte Postale, από την Κύπρο και τις άλλες χώρες της Ευρώπης. Η έκθεση καταρτίστηκε από την πλούσια συλλογή του αείμνηστου φίλου Αντώνη Χατζηπαναγή, με τη συμβολή του αγαπημένου του γιου, Πανίκου Χατζηπαναγή. Η είδηση με χαροποίησε. Έκλεισα τα μάτια και γύρισα πίσω στον χρόνο. Και τότε στην οθόνη της ψυχής μου άρχισαν να ζωντανεύουν εικόνες από μια εποχή, που θα ήθελα να ξαναζήσω...

Τα εφτά υπέροχα χρόνια που έζησα στη Λάρνακα ήταν πολύ καθοριστικά για την πορεία που ακολουθώ στη ζωή μου μέχρι σήμερα. Και εννοώ την πνευματική μου ζωή∙ τον χρόνο που αφιερώνω όταν βρίσκομαι μόνος στο γραφείο μου και διαβάζω, ζωγραφίζω, γράφω, ονειρεύομαι. Μετά τις σπουδές μου βρέθηκα διορισμένος στη Λάρνακα, τρία μόλις χρόνια μετά το βάρβαρο χτύπημα, που δέχτηκε ο τόπος μας, προσπαθώντας να σταθώ στα πόδια μου και να βρω ρυθμό στη ζωή μου. Φάνηκα ιδιαίτερα τυχερός γιατί γνώρισα σπουδαίους ανθρώπους. Ο παλιός μου καθηγητής στο Ελληνικό Γυμνάσιο Αμμοχώστου Θεοδόσης Νικολάου, ο οποίος ζούσε τότε εκεί, μου γνώρισε τον Φοίβο Σταυρίδη και πολλούς άλλους σημαντικούς ανθρώπους. Τα χρόνια περνούσαν όμορφα στη Λάρνακα, έκανα την πρώτη μου έκθεση ζωγραφικής και δημοσίευσα τα πρώτα μου διηγήματα. Όμως, στο τέλος του έβδομου χρόνου, η Διεύθυνση της πάλαι ποτέ Συνεργατικής Κεντρικής Τράπεζας έκρινε [μάλλον ο Άγγλος consultant, που είχαν προσλάβει για να δώσει τα φώτα του για την ανάπτυξη της τράπεζας έκρινε] πως οι γνώσεις μου [ενός μαθηματικού] στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές ήταν απαραίτητες, κι έτσι μετατέθηκα στη Λευκωσία [και μου άλλαξαν τα φώτα, κυριολεκτικά]. Τότε υπήρχαν πολύ λίγοι πτυχιούχοι πανεπιστημίων σχετικοί με το θέμα.

Για τη σύνδεσή μου με τους πνευματικούς ανθρώπους της Λάρνακας και ιδιαίτερα με τον Φοίβο και τον Θεοδόση, έχω δημοσιεύσει παλαιότερα, εκτεταμένα κείμενα. Όλα είναι αναρτημένα και στα ιστολόγιά μου. Τώρα, θα μιλήσω για έναν εξαιρετικό άνθρωπο και συλλέκτη. Τον αείμνηστο φίλο, Αντώνη Χατζηπαναγή, τον οποίο γνώρισα μέσω του Φοίβου. Θα προσπαθήσω να φέρω μνήμες στην επιφάνεια, από το βάθος των τεσσάρων δεκαετιών αν και μου φαίνεται πως η θολούρα που υπάρχει πια εκεί, κρύβει πολλές σημαντικές λεπτομέρειες.

Ήταν, λοιπόν, η εποχή του Κύκλου, του περιοδικού τέχνης και προβληματισμού, που εξέδιδε ο Φοίβος. Τότε ξεκινήσαμε μια έρευνα με στόχο να κάνουμε ένα αφιέρωμα στον ζωγράφο Γ. Πολ. Γεωργίου1. Κάθε απόγευμα πήγαινα στη Δημοτική Βιβλιοθήκη, της οποίας Διευθυντής ήταν ο Στέφανος Ζυμπουλάκης, μέλος της ομάδας του περιοδικού. Είχα ξεκινήσει την έρευνα από τις εφημερίδες και κάθε μέρα έβλεπα και έναν τόμο. Έβαζα χαρτάκια στις σελίδες που με ενδιέφεραν και όταν τελείωνα τραβούσα για την παραλία, με τον τόμο στο ώμο. Ο Στέφανος μου επέτρεπε να βγάζω τους τόμους εκτός βιβλιοθήκης.

Εκεί, κοντά στις φοινικούδες, είχε το κατάστημα του ο Αντώνης Χατζηπαναγής, ο οποίος υπομονετικά φωτοτυπούσε ό,τι είχα εντοπίσει. Και φυσικά όταν μπαίνεις σε ένα τέτοιο κατάστημα δεν μπορείς να ξεκολλήσεις εύκολα. Βλέπεις στο γραφείο του τη στοίβα με τα σπάνια παλιά βιβλία και καίγεσαι να μάθεις τι διαμαντάκια είχε ξετρυπώσει από το τελευταίο ταξίδι του στο Λονδίνο. Βλέπεις τις όμορφες παλιές αφίσες, τα ασημἐνια μαχαιράκια τού Sheffield. Βλέπεις ένα ωραίο σετ με μεγεθυντικούς φακούς για τα γραμματόσημα, βλέπεις έναν χάρτη, βλέπεις μια γκραβούρα, βλέπεις, βλέπεις και δεν χορταίνεις... Πολλές φορές στο κατάστημα συναντούσα και τον Φοίβο, που ερχόταν να δει τον φίλο του. Ήταν και ο ίδιος βιβλιοκυνηγός∙ οικοδόμησε την πιο πλούσια ιδιωτική κυπρολογική βιβλιοθήκη στο νησί. Τώρα όλα τα βιβλία του μεταφέρθηκαν στο Ίδρυμα Φοίβος Σταυρίδης-Αρχεία Λάρνακας.

Πολύ θα ήθελα να είχα όλα τα σπάνια βιβλία, που έβλεπα στο κατάστημα του Αντώνη, αλλά αυτό ήταν τότε εκτός των οικονομικών μου δυνατοτήτων. Πού και πού όμως, κάτι αποκτούσα κι εγώ, όπως το Greek Pictures του J. P. Mahaffy, τυπωμένο στο Λονδίνο από τους William Clowes & Sons το 1890, με υποδειγματική χειροποίητη δερματόδετη βιβλιοδεσία και με υπέροχες εικόνες, όπως αναγράφεται και στον υπότιτλο του βιβλίου drawn with pen and pencil. Υπήρχαν όμως και βιβλία που δεν μπορούσα να αποκτήσω, αλλά είχα τη δυνατότητα να έχω ένα ακριβές αντίγραφο, φροντισμένο από τον φίλο Αντώνη, όπως το Devia Cypria του Hogarth του 1889. Από τα παλιά βιβλία, που είχαν εκτενείς ή λιγοσέλιδες αναφορές στην Κύπρο πάλι είχα την τύχη να έχω αντίγραφα σε καλής ποιότητας χαρτί, ακόμα και από το μεγάλων διαστάσεων Cosmographie του Peter Heylyn, τυπωμένο στο Λονδίνο το 1667. Στη βιβλιοθήκη μου υπάρχει και μια δεκάδα νεότερων βιβλίων, Άγγλων συγγραφέων, σκληρόδετα με την κουβερτούρα τους. Όλα αναφέρονται στην Κύπρο, και έφτασαν στα χέρια μου με τη φροντίδα πάλι, του φίλου Αντώνη.

Δεν ήταν μόνο στα βιβλία το ενδιαφέρον μου∙ επεκτεινόταν και στους χάρτες. Πολύ χαίρομαι μια σειρά από χάρτες που παρουσιάζουν την Κύπρο ή λιμάνια της ή γκραβούρες με τοπία, τυπωμένα πάλι σε καλής ποιότητας χαρτί.

Ο Αντώνης Χατζηπαναγής ήταν συλλέκτης postcards, με θέματα όχι μόνον από την Κύπρο αλλά και από άλλα μέρη του κόσμου. Το 1987 είχε εκδώσει ένα μικρό τριακοντασέλιδο βιβλιαράκι με τίτλο Cyprus through postcards 1895-1920. Σε αυτό παρουσιάζεται μικρός αριθμός καρτών από την καθημερινή ζωή στα κυριότερα μέρη του νησιού, όπως τα απαθανάτισαν γνωστοί φωτογράφοι όπως ο Φώσκολος και Τουφεξής. Είναι μια μικρή επιλογή από τις χίλιες περίπου κάρτες της παλιάς Κύπρου, από τη συλλογή του, που -όπως σημειώνει στο σύντομο σημείωμά του- αποτελούσε δώρο στον γιο του Πανίκο, ο οποίος τότε σπούδαζε στην Αθήνα.

Το 2001 ο Δήμος Λάρνακας έδωσε ένα βιβλιαράκι τριάντα δύο σελίδων με τίτλο Ταχυδρομικά / Επιστολικά Δελτάρια με επεξηγηματικό κείμενο2 του Αντώνη Χατζηπαναγή και φυσικά με φωτογραφίες των ταχυδρομικών δελταρίων από τη συλλογή του. Σημαντικές φωτογραφίες από τη συλλογή του χρησιμοποιήθηκαν και για την έκδοση Η Νήσος Κύπρος, φωτογραφικό οδοιπορικό από τον 19ο στον 20ο αιώνα, των Lucie Bonato, Χάρη Γιακουμή και Kadir Kaba. Το βιβλίο αυτό βρίσκεται στη βιβλιοθήκη μου με δική του αφιέρωση: στον φίλο Νίκο, 8 Φεβρουαρίου 2008. Ήταν, νομίζω η τελευταία φορά, που συναντηθήκαμε. Ήταν μια τυχαία συνάντηση στη Λάρνακα και καθώς είχα χρόνο, με οδήγησε σε μια αποθήκη όπου φύλαγε μέρος των συλλογών του. Πήγαμε εκεί για να βρούμε ένα βιβλίο που παλαιότερα ήθελα να αποκτήσω. Μάταια όμως, γιατί και μια καρφίτσα να πετούσες δεν θα έπεφτε στο πάτωμα. Το βιβλίο που ψάχναμε ήταν μια βιογραφία του Kitchener.

Μακάρι κάποτε ο αμητός τού συλλεκτικού πάθους τού Αντώνη Χατζηπαναγή να αποκτήσει ένα μόνιμο σπίτι, όπου θα εκτίθεται και, ακόμα, θα συμπληρώνεται με χρήσιμες εκδόσεις και εκδηλώσεις.

Αιωνία σου η μνήμη, φίλε Αντώνη. Και όπως είπε κάποτε ο Οράτιος, εσύ “δεν πέθανες όλος”.

---------------------------
----------------------
----------------

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1 Ο Κύκλος, τχ. 14-16, Μάρτης-Αύγουστος 1982

2 Σε τέσσερις γλώσσες: ελληνικά, αγγλικά, γερμανικά, Γαλλικά.

ΔΕΚΑΕΦΤΑ ΠΑΣΧΑΛΙΝΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΔΕΚΑΕΦΤΑ 
ΠΑΣΧΑΛΙΝΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ 

του 
ΝΙΚΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ - ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΗΛ

 

ΤΡΕΙΣ ΠΑΠΑΡΟΥΝΕΣ

ΤΡΕΙΣ ΠΑΠΑΡΟΥΝΕΣ

Δεν υπάρχουν πια λευκές παπαρούνες. Πορφυρώθηκαν όλες από το αίμα τόσων παιδιών, που σκοτώθηκαν στους ανόητους πολέμους. 

["Από το αίμα σου πορφυρώθηκαν δυο λευκές ανεμώνες": στίχος του Μήτσου Λυγίζου, που χρησιμοποίησε ο Γ. Πολ. Γεωργίου ως συμπληρωματικό, στον τίτλο του έργου του "Κύπρια Σάγα".

ΕΝΑ ΣΠΟΥΡΓΙΤΙ

 

ΕΝΑ ΣΠΟΥΡΓΙΤΙ

Χάρηκα που συνάντησα ξανά, το μοναχικό σπουργίτι μου! Γύρω στις τέσσερις το απόγευμα ήρθε! Το παρακολουθούσα που πεταγόταν από κλαδί σε κλαδί στα γυμνά κλαδιά της καρυδιάς μας. Ύστερα βούτηξε χαμηλά στο χώμα και τσιμπολογούσε τα ψίχουλα από ψωμί, που είχα σκορπίσει προηγουμένως...

[Πάφος, Κάθηκας, 1/4/2026]

ΚΑΛΟ ΜΗΝΑ!

 

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΑΔΝΗ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ 

ΑΡΙΑΔΝΗ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ

Θα σας πω μιαν αληθινή ιστορία. Μια συγκινητική ιστορία, από τις καλές στιγμές του διαδικτύου και η οποία ήταν η αφορμή να ματαιώσω, για μια φορά ακόμα, την απόφασή μου να αποχωρήσω οριστικά από τον τρελό κόσμο του facebook.

Η ιστορία ξεκίνησε όταν μια κυρία, που ερευνούσε κάτι συγκεκριμένο, έπεσε σε μια πολύ παλιά ανάρτηση που είχα κάνει στο ιστολόγιo μου Κάρβας και στο facebook. Η ανάρτησή μου, ήταν μια ανάμνηση από το συγκλονιστικό εκείνο βράδυ της 16ης Νοεμβρίου 1973, όταν τα χουντικά τανκς έφτασαν στην Πύλη του Πολυτεχνείου. Η ανάρτησή μου της Πέμπτης, 17 Νοεμβρίου, 2011 ήταν η πιο κάτω:

ΘΥΜΑΜΑΙ: 1973... 16 Νοεμβρίου ... βράδυ... βρισκόμαστε ακριβώς στην είσοδο του Πολυτεχνείου. Γινόταν έρανος και ένας από την παρέα, έβγαλε όλα τα χρήματα που είχε μαζί του -τρία εκατοστάρικα- και τα έριξε στο κουτί.  Εκείνη τη στιγμή παρατηρήσαμε μια κινητικότητα... κάτι ακούστηκε ... κάτι σαν «έρχονται»... «φτάνουν»... και αμέσως η σιδερένια καγκελόπορτα έκλεισε βιαστικά με πάταγο. Βρεθήκαμε απ΄ έξω. Κατέβαιναν τα τανκς κι εμείς σε λίγα λεπτά βρεθήκαμε να ανηφορίζουμε τη Λεωφόρο Αλεξάνδρας.  Οι σειρήνες των τανκς μάς είχαν τρελάνει. Παντού πυροβολισμοί και ριπές. Ο κόσμος έτρεχε αλαφιασμένος. Τρέχαμε κι εμείς. Μια στα στενά, μια στη λεωφόρο. Φάνηκε πολύ καθαρά ότι είχαν άγριες διαθέσεις. Μας οδηγούσε το ένστικτο πια. Πριν φτάσουμε στον κινηματογράφο «Ζήνα» έπρεπε να περάσουμε απέναντι, γιατί το σπίτι μας ήταν στην οδό Σχινά. (Mέναμε σ΄ ένα διαμέρισμα της αείμνηστης Αριάδνης  Χριστοπούλου, που όταν αργότερα έγινε η τούρκικη εισβολή στην Κύπρο, αντί να μας ζητά αύξηση ενοικίου, μας το χαμήλωνε). Μόλις διασταυρώσαμε τη λεωφόρο, ακούστηκε μια ριπή πολυβόλου που μας κόλλησε στο γρασίδι πίσω από το περίπτερο. Λουφάξαμε για λίγο κι ύστερα γλιστρήσαμε σιγά σιγά προς τους ευκαλύπτους και μέσα στο σκοτάδι φτάσαμε στο σπίτι μας. Ποιός κοιμάται όμως, τέτοιες ώρες. Ξημέρωνε 17 του Νιόβρη. Ύστερα μάθαμε και για τον συμφοιτητή μας, τον Ιωαννίδη. Τον είχαν γαζώσει...  

Τι ήταν όμως αυτό που προκάλεσε το ενδιαφέρον της ερευνήτριας; Το έμαθα αργότερα, μια δεκαετία μετά την ανάρτηση, όταν η Δρ Εύη Μπάτρα, Πρόεδρος του Συνδέσμου Ελληνίδων Επιστημόνων (ΣΕΕ) –αυτή ήταν η ερευνήτρια– τη διάβασε και μου έστειλε αμέσως μήνυμα; “Σε μια σας ανάρτηση για την 17 Νοέμβρη 1973 λέτε κάτι για το διαμέρισμα της Αριάδνης Χριστοπούλου. Θέλω οποιαδήποτε πληροφορία γι' αυτήν. Υπήρξε Γενική Γραμματέας  του Συνδέσμου Ελληνίδων Επιστημόνων  το 1940. Τώρα είμαι Πρόεδρος του Συνδέσμου και ψάχνω πληροφορίες για παλιά μέλη του ΔΣ. Σας ευχαριστώ θερμά. Δρ Εύη Μπάτρα.

Της απάντησα αμέσως: Καλημέρα σας, Δρ Μπάτρα, Μεγάλη έκπληξη για μένα το μήνυμά σας. Ναι, γνώρισα τη δ. Αριάδνη Χριστοπούλου ως φοιτητής, γιατί νοίκιαζα το διαμέρισμα στην πολυκατοικία σε μια πάροδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, απέναντι από τον κινηματογράφο “Ζήνα”, στην οδό Σχοινά 6. Ήταν μια ημιυπόγεια γκαρσονιέρα, και το διπλανό δυάρι νοίκιαζαν δυο φίλοι μου. Τα διαμερίσματα ανήκαν στην δ. Χριστοπούλου ή καλύτερα σε οικογενειακή της εταιρεία, γιατί ο αδελφός της ήταν αρχιτέκτονας, είχε κτίσει την πολυκατοικία και έμεναν όλοι εκεί (σε ψηλά διαμερίσματα). Ήταν η εποχή, που όλα ήταν καινούργια στη Λεωφόρο. Την έβλεπα τακτικά και κάθε μήνα που πλήρωνα το ενοίκιο μιλούσαμε για λίγο. Δεν έκανε παρατηρήσεις για το διαμέρισμα π.χ. όχι καρφιά στους τοίχους, όχι το ένα όχι το άλλο. Μια φορά όταν επέστρεψα από την Κύπρο τής είχα δωρίσει ένα μπουκάλι κουμανταρία (γλυκό κρασί). Ήταν μια σοβαρή γυναίκα που αμέσως σε κέρδιζε με την ευγένειά της. Δεν είχε παντρευτεί. Ο αδελφός της ο αρχιτέκτονας, είχε αν θυμάμαι δυο παιδιά ένα αγόρι και ένα κορίτσι. Πολύ πιθανόν να μένει κάποιος ακόμα εκεί για να σας δώσει πληροφορίες. Έλαβε μέρος στην αντίσταση, αλλά γι’ αυτό το θέμα δεν γνωρίζω τίποτε. Πριν μερικά χρόνια είχα παρακολουθήσει ένα ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ και, θυμάμαι πολύ καλά, η Τασσώ Καββαδία, που ήταν στην ομάδα της Χριστοπούλου μιλάει για την αντιστασιακή δράση της.

Ακολούθησε ανταλλαγή μηνυμάτων, πιο κάτω μερικά από αυτά:

-Χίλια ευχαριστώ! Μήπως θυμάστε το μικρό όνομα του αδελφού της, για να τον βρω από τα Μητρώα του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος;

ΝΝ: Ένας φίλος, που έμενε στην ίδια πολυκατοικία, πιστεύει πως ο αδελφός της ήταν Πολιτικός Μηχανικός και όχι Αρχιτέκτονας. Το όνομά του Αλέξανδρος ή Αλέκος Χριστόπουλος. Εν τω μεταξύ σημειώστε την ακριβή διεύθυνση, τώρα που έχω ελέγξει την αλληλογραφία μου: Σχινά 7-9, και όχι 6 όπως είπα σε προηγούμενο μήνυμά μου. Είναι ένας μικρός δρόμος από τη λεωφόρο Αλεξάνδρας μέχρι τον λόφο του Φοινοπούλου.

-Βρήκα μερικές ακόμα πληροφορίες: Η Αριάδνη ήταν δικηγόρος, καταδικάστηκε σε ισόβια και φυλακίστηκε στις φυλακές Αβέρωφ. Βρήκα και στα αρχεία ΑΣΚΙ [Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας] μια φωτογραφία της Αριάδνης και άλλων φιλενάδων της, που οι περισσότερες ήταν μέλη του ΣΕΕ, την οποία και σας επισυνάπτω, για να δείτε την Αριάδνη στα νιάτα της (είναι η δεύτερη από δεξιά).

-Μετά από επίπονη και επίμονη έρευνα εντόπισα τα παιδιά του Αλέκου Χριστοπούλου! Είναι ο Στέλιος και η Αμαρυλλίς, Αρχιτέκτων και Νομικός αντίστοιχα, δύο λαμπροί επιστήμονες με ήθος και λατρεία για την θεία τους Αριάδνη. Έκλαιγαν στο τηλέφωνο όταν τους είπα ποιά είμαι και τί ψάχνω και είναι πρόθυμοι να με συνδράμουν στην έρευνά μου. Μου είπαν ότι ο πατέρας τους Αλέκος είχε πεθάνει νέος και ότι όλα τα αδέρφια έμεναν σε αυτή την οικογενειακή πολυκατοικία, όπου μένατε κι εσείς.

Τέλος, μετά από τέσσερα χρόνια έρευνας ήρθε το χαρμόσυνο μήνυμα:

-Βρήκα, τελικά, την Αριάδνη Χριστοπούλου και τις φίλες της! Χίλια ευχαριστώ για τη βοήθειά σας!

Η έρευνα ολοκληρώθηκε μετά που έκλεισαν τα 100 χρόνια από την ίδρυση του Συνδέσμου, έτσι η εκδήλωση με θέμα «Οι Γυναίκες του ΣΕΕ την εποχή της Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου» έγινε στις 7 Δεκεμβρίου του επόμενου χρόνου 2025. Λυπούμαι που δεν μπόρεσα να παραστώ.

 

13 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΑΣΟΣ...

 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΠΟΙΗΣΗΣ

Δεν δηλώνω ποιητής∙ πεζογράφος είμαι και μάλιστα ολιγογράφος. Πού και πού όμως, γράφω και λίγους στίχους... γιατί η Ποίηση είναι και Ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο! Το σίγουρο είναι πως οι δικοί μου στίχοι δεν θα αλλάξουν, βέβαια, τον κόσμο, αλλά ελπίζω πως η Ποίηση θ' αλλάξει εμένα∙ να γίνω λίγο καλύτερος.