ΛΑΖΑΡΟΣ ΛΑΖΑΡΟΥ
ΝΙΚΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ-ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΗΛ:
Η ΚΟΡΗ ΤΟΥ ΔΡΑΓΟΥΜΑΝΟΥ
[Αλήθεια, 15 Μαΐου 2026, σελ. 15]
Ο Γκυστάβ Φλωμπέρ έλεγε πως «η λέξη δεν λείπει ποτέ όταν κατέχεις την ιδέα». Τούτο μου ήρθε στο μυαλό διαβάζοντας το βραβευμένο βιβλίο (Κρατικό βραβείο διηγήματος 2003) του σπουδαίου πεζογράφου Νίκου Νικολάου-Χατζημιχαήλ «Η κόρη του δραγουμάνου». Δεκαεννιά διαλεκτά διηγήματα (με προλόγισμα του Χριστόφορου Μηλιώνη και με το υπέροχο εξώφυλλο του βιβλίου φιλοτεχνημένο από τον ίδιο τον συγγραφέα), άλλοτε σε πρωτοπρόσωπη και άλλοτε σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, καταφέρνουν να γοητεύσουν τον αναγνώστη με τη δομή και την ανάπτυξή τους.
Σκέφτομαι τι είναι αυτό που κάνει τη γραφή του Χατζημιχαήλ τόσο συναρπαστική κι όλο τείνω να πιστεύω πως η μαθηματική του παιδεία, ίσως τον βοηθά να είναι σαφής και ξεκάθαρος, γνωρίζοντας καλά πως οι κομψές σταυροβελονιές είναι περισσότερο το «πώς» που διαμορφώνουν κι όχι τόσο το προφανές «τι;». Επιβεβαιώνει, λοιπόν, τη ρήση του Έζρε Πάουντ πως «καλοί συγγραφείς είναι αυτοί που χρησιμοποιούν μια γλώσσα αποτελεσματική. που είναι δηλαδή καθαρή και ακριβής».
Θεματολογικά ο Χατζημιχαήλ ανασύρει τις αναμνήσεις από τα ξέγνοιαστα παιδικά χρόνια («Personal cinema»), από την αγγλοκρατία (διηγήματα «Δύκι-Όκο Έκε-Νάκα», «Το γαλάζιο ποδήλατο») και την προσφυγιά («Το βένετο ξωπόρτι», «Το λεωφορείο»). Κάποια συνδυάζουν τόσο το παρελθόν όσο και το παρόν («Ως τρέχει ο ήλιος»), ώστε να μπορέσει να μιλήσει για την ιστορία αυτού του τόπου, τους αγώνες για την ελευθερία, την εύθραυστη παιδική ηλικία, τα όνειρα και τις διαψεύσεις τους, τη στενή σχέση ανθρώπων και ζώων, και τελικά, για την ίδια τη ζωή και τα αιώνια υπαρξιακά της ερωτήματα.
Στα αξιοσημείωτα της συλλογής η υπαινικτικότητα, η εικονοπλασία, το χαμηλόφωνο ύφος, με επιλεγμένες εξάρσεις που προσθέτουν στοχευμένη δραματουργία, πάντα με φόντο την πανέμορφη Κύπρο του τότε, όπου το θαύμα λειτουργούσε ακόμη, κατά τη σεφερική φράση. Επίσης, ευδιάκριτα είναι το χιούμορ και η λεπτή ειρωνεία που εμφανίζονται σε κάποια διηγήματα π.χ. «Απωλέσθη σκύλος», στο οποίο, όταν ο πρωταγωνιστής Φώτης, στην προσπάθειά του να βρει τη χαμένη σκυλίτσα της αγγελίας, χάθηκε ο ίδιος, σκέφτηκε πως έγινε…«ρεζίλι των σκυλιών» και τελικά έγινε…κυνοτάρχης, από τον Σύνδεσμο Προστασίας Ζώων! Ένα άλλο παράδειγμα είναι ολόκληρο το διήγημα «Δύκι-Όκο Έκε-Νάκα» με το ανατρεπτικό τέλος, αξιοποιώντας την επινόηση, από τους πρωταγωνιστές, μιας συνθηματικής γλώσσας που προκάλεσε ευτράπελα συμβάντα (αυτό το διήγημα ταιριάζει με το «Καπλάνι της βιτρίνας» της Άλκης Ζέης, αφού και στα δύο έργα οι πρωταγωνιστές επινοούν τη δική τους ευρηματική γλώσσα).
Ο Χατζημιχαήλ είναι εξαιρετικός τεχνίτης του λόγου, ένας πανέξυπνος αρχιτέκτονας της γλώσσας, που αποφεύγει τη γραμμική αφήγηση, χρησιμοποιώντας αναδρομικά στιγμιότυπα και αξιοποιώντας την τεχνική του εγκιβωτισμού (π.χ. «Το γαλάζιο ποδήλατο», «Διαδρομή είκοσι τεσσάρων δευτερολέπτων», «Μαξ», «Θεομηνία στον κόκκινο βράχο» κλπ). Άλλες φορές, όπως στο διήγημα «Το σταυρόλεξο», χρησιμοποιεί διπλή και εναλλασσόμενη αφήγηση, δηλαδή αφήνει έντεχνα να εξελίσσονται παράλληλα δύο αφηγήσεις εντελώς διαφορετικές, οι οποίες όμως αργότερα θα ενωθούν, προσδίδοντας αγωνία και αναπάντεχο τέλος στο διήγημα. Ο Χατζημιχαήλ διαθέτει και άλλα όπλα στη φαρέτρα του: Σε αρκετά διηγήματα θολώνει τη διαχωριστική γραμμή του παρελθόντος και του παρόντος, του μύθου και της αλήθειας, του ονείρου και της πραγματικότητας, καταφέρνοντας να καμπυλώσει τον χρόνο, για να κάνει χώρο στον αναγνώστη του, ώστε να τον προβληματίσει βαθιά, και να κάνει τις απαραίτητες προσωπικές αναγωγές. Για παράδειγμα, στο διήγημα «Το λεωφορείο» αναδεύονται μαεστρικά η σκληρή πραγματικότητα και ο διακαής πόθος της επιστροφής (προσωπικά πιστεύω πως το διήγημα συνομιλεί με την «Αλλοφροσύνη» του Γιώργου Φιλίππου Πιερίδη), ενώ στο πιο συγκλονιστικό διήγημα της συλλογής, «Το κομπολόι από κουκούτσια ελιάς», ο παππούς ξεκινά την ιστορία σαν παραμύθι στον εγγονό του, μα μόλις αποκοιμηθεί ο μικρός, η ιστορία συνεχίζεται στο μυαλό του παππού, ξυπνώντας βάναυσες μνήμες.
Αξιοπρόσεκτο το τέλος που δίνει κάθε φορά ο συγγραφέας στις ιστορίες του, αναγκάζοντάς σε πολλές φορές να κρατήσεις την αναπνοή σου, γιατί συνειδητοποιείς πως οι συμβολισμοί και οι πολυσημίες κάνουν το νόημα να ξεπερνούν τις λέξεις που χρησιμοποίησε. Για παράδειγμα, το διήγημα «Το γαλάζιο ποδήλατο» κλείνει με τις προτάσεις του πατέρα προς τον γιο: «Δεν γύρισε να με κοιτάξει. ‘Άύριο πρωί Ακρόπολη’ είπε ‘θέλω να δω αν φαίνεται η Κύπρος’». Αυτή η ικανότητα του Χατζημιχαήλ να κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη, χωρίς να βιάζεται να αποκαλύψει τη συνέχεια, αλλά και χωρίς να γίνεται ο λόγος του μακρόσυρτος και βαρετός είναι ένα χάρισμα στους διηγηματογράφους που δεν το βρίσκουμε συχνά, τουλάχιστον στον τόπο μας.
Διαβάζοντας τη συλλογή «Η κόρη του δραγουμάνου» του Νίκου Νικολάου-Χατζημιχαήλ, ένιωσα πως αποτελεί ένα σημαντικό έργο της σύγχρονης κυπριακής πεζογραφίας, ευαίσθητο και στοχαστικό, που αναδεικνύει τη δύναμη της μνήμης, τη σημασία του τόπου και την αξία της καθημερινής ανθρώπινης εμπειρίας.
Τέτοια έργα πρέπει απαραιτήτως να βρίσκονται στις σχολικές αίθουσες. Είναι απορίας άξιον πως τέτοιοι συγγραφείς δεν διδάσκονται! Μέσα από απλές, αλλά βαθιά συγκινητικές ιστορίες, ο Χατζημιχαήλ καταφέρνει να αποτυπώσει τις πληγές της ιστορίας, όπως η τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974, χωρίς υπερβολές ή δραματοποιήσεις, δίνοντας έμφαση στον εσωτερικό κόσμο των ηρώων. Με καλοδουλεμένη γραφή, η συλλογή δεν αφηγείται μόνο γεγονότα, αλλά προσκαλεί τον αναγνώστη σε μια βαθύτερη κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης, αφήνοντάς του μια γλυκόπικρη γεύση για το παρελθόν, αλλά και το μέλλον.
-----------------------------------
Την ανάρτησή του στο facebook ο Λάζαρος Λαζάρου συνόδευσε με το πιο κάτω εισαγωγικό κείμενο:
Στη σημερινή ΑΛΗΘΕΙΑ, μια κριτική ματιά στην εξαιρετική διηγηματική συλλογή του Νίκου Ν. Χατζημιχαήλ "Η ΚΟΡΗ ΤΟΥ ΔΡΑΓΟΥΜΑΝΟΥ".
Κάθε φορά που διαβάζω παλαιότερα βιβλία, χαρισματικών λογοτεχνών, στους οποίους δεν είναι στραμμένα τα φώτα, νιώθω χαρά που τους ανακαλύπτω, αλλά και μια αμηχανία γιατί αντιλαμβάνεσαι πόσο καλά κατάφεραν να τους κρύψουν...
Ανάμεσα στα θετικά σχόλια που ακολούθησαν, πρόσθεσα και το δικό μου:
Καλημέρα, αγαπητέ μου Λάζαρε! Σε ευχαριστώ πολύ για την κριτική ματιά σου στην παλιά αυτή έκδοση του βιβλίου μου. Διάβασα προσεκτικά το κείμενο και συμφωνώ απόλυτα με τη δίκαιη προσέγγισή σου. Έχοντας υπόψη μου και τα κείμενά σου για άλλα βιβλία μου, βρίσκω πως γνωρίζεις πολύ καλά να "διαβάζεις" και να αποδίδεις εξίσου καλά την κριτική σου σκέψη. Η δραστηριότητα αυτή είναι χρήσιμη στους συγγραφείς -κυρίως τους νέους- αλλά και στους αναγνώστες. Σε συγχαίρω, με την ευκαιρία, και για τη δημιουργική ενασχόλησή σου με την ποίηση, την οποία θεωρώ σημαντική.
Θέλω τώρα να αναφερθώ στην εισαγωγική σου αναφορά για τους λογοτέχνες, "στους οποίους δεν είναι στραμμένα τα φώτα". Αν εννοείς ότι έχουν αγνοηθεί από τους ανθολόγους, ναι συμφωνώ μαζί σου. Κάποια κείμενα έπρεπε να διδάσκονται στα σχολεία. Αν κάποια κείμενα μου (ή άλλων) είναι διαμαντάκια, κάποτε θα λάμψουν. Αν όχι, τότε θα ακολουθήσουν τη μοίρα τους. Όμως δεν είναι εκπληκτικό το ότι εσύ ανακάλυψες ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε πριν 23 χρόνια; Δεν έχω όμως παράπονο από κανέναν, απεναντίας διηγήματά μου, ποιήματα και άλλα μεταδόθηκαν από το ραδιόφωνο πάρα πολλές φορές. Έχω επίσης "χορτάσει" δεκάδες θετικές κριτικές για το έργο μου, από σπουδαίους κριτικούς, όπως κι εσύ. Εφημερίδες και περιοδικά -στην Κύπρο και στην Ελλάδα- ουδέποτε αρνήθηκαν να φιλοξενήσουν δουλειά μου. Αν φαίνεται, τέλος, ότι κάπως κρύβομαι, είναι γιατί μου αρέσει να απομονώνομαι στην "κρύπτη" μου.
Σε ευχαριστώ ξανά για την εξαιρετική κριτική σου για το βιβλίο μου.
Βιογραφικό
Ο Λάζαρος Λαζάρου κατάγεται από την Πάφο κι είναι πρόσφυγας από την Αμμόχωστο. Γεννήθηκε το 1978 στη Λάρνακα και μεγάλωσε στη Λεμεσό, όπου έζησε για είκοσι χρόνια.Πλέον διαμένει στη Λευκωσία. Σπούδασε Παιδαγωγικά στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Φλώρινα) και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο UniversityofLondon. Εργάζεται ως δάσκαλος σε σχολεία της Λευκωσίας. Ασχολείται από μικρή ηλικία με τη συγγραφή θεατρικών έργων, ποίησης και διηγημάτων. Το 2021 άρχισε να εκδίδει τα έργα του με πρώτο του βιβλίο «Τα γενναία σποράκια» (Εκδόσεις εκδρομή). Συνεργάζεται με το Θέατρο Δέντρο κι έχουν ανεβάσει μαζί τις θεατρικές παραστάσεις«Τα γενναία σποράκια»,(2020) «Οι Φασουλήδες του Κατσιπόρα» (στην κυπριακή διάλεκτο, 2020), «Ρωμαίος και Ιουλιέττα» (κυπριακή διάλεκτο» 2021), «Η Παναγία των Παρισίων» (2022). Το 2022 εκδόθηκε το βιβλίο του «Τσιαττίσματα: Πειράγματα τζιΑνθίσματα» υπό την αιγίδα της έδρας ΟΥΝΕΣΚΟ του Πανεπιστημίου Λευκωσίας.Έργα του έχουν διακριθεί σε διαγωνισμούς στην Κύπρο και στην Ελλάδα.
